นครศรีธรรมราชได้ชื่อว่าเป็นเมืองนักปราชญ์มาแต่โบราณกาล ปราชญ์จากนครแห่งนี้ได้มีส่วนสร้างและผดุงสังคมไทยให้เจริญก้าวหน้ามาโดยลำดับ ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง มีความตอนหนึ่งในด้านที่สอง บรรทัดที่ 25-31 ว่า "สังฆราชปราชญ์เรียนจบปิฎกไตรหลวกกว่าปู่ครูใด ทุกคนลุกแต่เมืองศรีธรรมราชมา" ย่อมแสดงให้เห็นว่าแม้ในสมัยสุโขทัย นครศรีธรรมราชก็มีนักปราชญ์ผู้ฉลาดหลักแหลม ที่ได้มีส่วนผลักดันสร้างเสริมปัญญาแก่สังคมไทยแล้ว แหล่งสร้างเสริมปัญญาของนครศรีธรรมราช น่าจะเป็นวัดในบวรพุทธศาสนา ซึ่งมีอยู่อย่างดาษดื่นในเมืองนี้ ปราชญ์รุ่นแล้วรุ่นเล่ากำเนิดมาจากวัด ซึ่งเป็นแหล่งพัฒนาภูมิปัญญา แก่พุทธศาสนิกชนมาตามลำดับ จนทำให้นครศรีธรรมราชกลายเป็นเมืองนักปราชญ์ รัตนธัชมุนี (ม่วง) เป็นภิกษุอีกรูปหนึ่งที่ถือกำเนิดจากนครศรีธรรมราช ได้พัฒนาภูมิปัญญากุลบุตรทั้งทางโลกและทางธรรม จน เมืองนี้กลายเป็นศูนย์กลางการศึกษาสมัยใหม่ ตามระบบที่รัฐบาลไทยพยายามดำเนินการให้สอดคล้องกับพัฒนาการของโลก ซึ่งในที่สุดก็ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้า โปรดกระหม่อมเป็น "ผู้อำนวยการศึกษามณฑลนครศรีธรรมราช"

ในขณะที่พระอธิการม่วง รตนธโช เป็นเจ้าอาวาสวัดท่าโพธินั้น กระแสการจัดการศึกษา สมัยใหม่เริ่มปรากฎขึ้นในกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชประสงค์จะจัดการศึกษาตามแนวทางใหม่นี้ให้แพร่กระจายโดยเร็ว สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงทรงรับเป็นแม่กองในการจัดการศึกษาโดยอาศัยภิกษุสงฆ์ในหัวเมืองเป็นกำลังหลัก สำหรับที่นครศรีธรรมราช พระอธิการม่วง (หรือพระรัตนธัชมุณี ในเวลาต่อมา) ได้มีบทบาทสำคัญในการจัดการศึกษาแบบใหม่ ดังปรากฎตามภารกิจต่อไปนี้

พ.ศ.2432 (ร.ศ.107) พระอธิการม่วง รตนธโช ได้เข้าเผ้าสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรส ซึ่งตามเสด็จมาตรวจการพระศาสนาในหัวเมืองปักษ์ใต้ และ ประทับแรมที่นครศรีธรรมราช จากการเข้าเฝ้าหลายครั้งจึงเกิดความเลื่อมใสทูลขอตามเสด็จมาศึกษาต่อที่กรุงเทพฯ ทรงพระกรุณา ฯ ให้อยู่ที่วัดมกุฎกษัตริยาราม ได้บวชแปลงเป็นภิกษุธรรมยุตติกนิกาย ได้ศึกษาเล่าเรียนจากสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พ.ศ.2433 (ร.ศ.108) ได้เข้าสอบไล่แปลพระปริยัติธรรมในสนามหลวงที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ได้เป็นเปรียญ 4 ประโยค แต่ยังคงศึกษาเล่าเรียนอยู่ในกรุงเทพ ฯ อีกหนึ่งปี ผู้คนที่รู้จักมักคุ้นมักเรียกว่า "พระมหาม่วง"

พ.ศ.2441 (ร.ศ.117) พระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ ระหว่างที่ประทับแรมที่นครศรีธรรมราช พระมหาม่วงได้เข้าเฝ้า ทรงไต่ถามถึงการคณะสงฆ์ในเมืองนี้ ท่านได้ชี้แจงจนเป็นที่ต้องพระราชอัธยาศัยและทรงทราบว่าเป็น"สหชาติ" (เกิดปีเดียวกัน) จึงทรงตั้งให้เป็นพระราชาคณะมีสมณศักดิ์ว่า "พระศิริธรรมมุนี" ดังพระราชหัตถเลขาลงวันที่ 9 กรกฎาคม ร.ศ.117 ถึงกรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ ความตอนหนึ่งว่า ตั้งพระมหาม่วง เปรียญ 4 ประโยค ซึ่งแปลงเป็นธรรมยุตติกา เป็นพระศิริธรรมมุนีราชาคณะ พระศิริธรรมมุนีเป็นผู้รู้ยิ่งกว่าผู้อื่น ได้ตั้งโรงเรียนขึ้นที่วัดท่าโพธิ์ มีนักเรียนมากร้องขับสรภัญญะ ซึ่งเธอแต่งขึ้นเอง มีอัธยาศัยเรียบร้อยดีมาก เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ.2441 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชปรารภที่จะทำนุบำรุงประชาชนทั้งหลาย ให้ตั้งอยู่ในสัมมาปฏิบัติและให้เอื้อเฟื้อในการที่จะศึกษาวิชาอันเป็นประโยชน์ เพื่อจะให้ถึงความเจริญขึ้นตามกัน จึงได้พระบรม ราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้จัดการตีพิมพ์หนังสือเรียนแบบหลวงขึ้น เพื่อพระราชทางแก่พระภิกษุทั้งหลายไว้สำหรับฝึกสอนกุลบุตรทั่วไป และขอให้พระภิกษุทั้งหลายช่วยเป็นธุระสั่งสอนกุลบุตรให้ได้เลื่อมใสพระรัตนตรัย และมีความรู้อันเป็นประโยชน์ยิ่งขึ้น พระศิริธรรมมุนีได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้อำนวยการการศึกษาในมณฑลนครศรีธรรมราช เมื่อ ร.ศ.117 มีหน้าที่ออกไปสำรวจทำ บัญชีวัด พระสงฆ์ สามเณร ศิษย์วัด และโรงเรียนเดิม แนะนำพระสงฆ์และฆราวาสให้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นใหม่ในตำบลที่จัดตั้งขึ้นได้ และจัด พระภิกษุสามเณรให้มาเข้าเรียนในกรุงเทพ ฯ เพื่อกลับออกไปเป็นครู โรงเรียนสมัยนั้นจัดเป็น 3 ประเภท คือ

1. โรงเรียนเมือง มีเฉพาะแต่เมืองและตำบล
2. โรงเรียนแขวง มีเฉพาะแขวงและตำบล
3. โรงเรียนเชลยศักดิ์หรือโรงเรียนเอกชน ตั้งขึ้นตามความต้องการของประชาชน ไม่ได้กำหนดตามท้องที่ ถือว่าเป็นโรงเรียนใหญ่ มีประโยชน์แก่บ้านเมืองมาก ถ้าเหลือกำลังผู้จัดการจะบำรุงก็จะได้พระราชทานพระราชรัพย์ช่วยอุดหนุนตามสมควร

พ.ศ. 2442 (ร.ศ.118) พระศิริธรรมมุณีได้จัดการเปลี่ยนฐานะโรงเรียนวัดท่าโพธิ์ มาเป็นโรงเรียนหลวง แล้วเปลี่ยนชื่อเป็นโรงเรียน "สุขุมาภิบาลวิทยา" โดยมอบให้พระยาสุขุมนัยวินิต (ปั้น สุขุม) สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราชเป็นผู้อุปถัมภ์ พระมหา ไวเป็นอาจารย์หนึ่ง พระจอมเป็นอาจารย์สอง มีนักเรียน 50 คน ได้เลือกจัดพระเณรจาดวัดต่าง ๆ มาให้เล่าเรียนกับพระมหาไว เพื่อจะได้แจกจ่ายไปให้สอนในโรงเรียนอื่น ๆ

พระศิริธรรมมุนีได้จัดการคณะสงฆ์ การศึกษาและการศาสนา จนเกิดผลสมพระราชประสงค์ ดังปรากฎในรายงานตรวจจัดการคณะการพระศาสนา และการศึกษาลงวันที่ 17 พฤษภาคม ร.ศ.119 วันที่ 17 พฤษภาคม พ.ศ.2443 (ร.ศ.119) พระศิริธรรมมุนี ผู้อำนวยการศึกษามณฑล นครศรีธรรมราชได้รายงานผลการตรวจจัดการพระศาสนาและการศึกษาในมณฑลนครศรีธรรมราช และมณฑลปัตตานี จำนวน 60 กว่าหน้าถึงกรมหมื่นวชิรญาณวโรรส เพื่อกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จำนวนโรงเรียนที่ท่านได้จัดตั้งขึ้นทั้งหมด 21 แห่งคือ

อย่างไรก็ด พระศิริธรรมมุนีต้องประสบกับปัญหาในการจัดการศึกษาในมณฑลนครศรีธรรมราชหลายประการ ซึ่งพอสรุปได้ดังนี้

 ครั้นถึงวันที่ 20 พฤศจิกายน ร.ศ.122 พระศิริธรรมมุนีได้รายงานผลการตรวจการศึกษามณนครศรีธรรมราช ใน ร.ศ.121 เรื่องการศึกษาเมืองนครศรีธรรมราช มีใจความตอนหนึ่งกล่าวว่าภาษาไทย โรงเรียนศรีธรรมราช วัดท่าโพธิ์ พระเรือง เป็นพระอาจารย์ที่ 1 นาย ช่วงเป็นอาจารย์ที่ 2 พระหวาน พระเอื้อม เป็นอาจารย์ที่ 3 มีนักเรืยน 141 คน เดือนเมษายน ร.ศ.122 สอบไล่ได้ชั้นวิทยาลัย 59 คน สอบไล่ในชั้นประถมได้ 11 คน โรงเรียนวัดพระนคร สามเณรหมึกเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 30 คน สอบไล่ได้ชั้นวิทยาลัย 9 คน โรงเรียนร่อนพิบูลย์ พระขัน สามเณรฟอง เป็นอาจารย์ มีนักเรียน 53 คน สอบไล่ได้ชั้นวิทยาลัย 13 คน ได้ชั้น 4 ประถมศึกษา 2 คน โรงเรียนวัดเสาธงทอง พระพุ่มเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 20 คน ได้ชั้นวิทยาลัย 6 คน โรงเรียนวัดโคกหม้อ นายกล่ำเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 24 คน ได้ชั้นวิทยาลัย 3 คน โรงเรียนวัดท่าสูง พระคงเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 21 คน โรงเรียนวัดหน้าราหู พระคุกเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 28 คน ได้ชั้นวิทยาลัย3 คน โรงเรียนวัดสวนป่าน พระเผือกเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 25 คน สอบได้ชั้นวิทยาลัย 4 คน โรงเรียนวัดปากแพรก พระพุ่มเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 30 คน สอบได้ชั้นวิทยาลัย 4 คน โรงเรียนวัดม่วง พระหนูเป็นอาจารย์ มีนักเรียน 25 คน ยังไม่ได้สอบไล่

น่าสังเกตว่าในรายงานมีตารางชื่อโรงเรียน จำนวนนักเรียน อาจารย์ ผู้บำรุง และจำนวนนักเรียนที่เข้าสอบ สอบได้ สอบตก ของ ทุกโรงเรียนในมณฑลนครศรีธรรมราชอย่างละเอียด วันที่ 20 เมษายน ร.ศ.128 พระศิริธรรมมุนี (พระรัตนธัชมุนี) ได้รายงานการตรวจจัดการศึกษาภาษาไทยในเมืองนครศรีธรรมราช จำนวน 10 โรง คือ

นักเรียนในโรงเรียนทั้งสิบนี้ เมื่อสิ้นปีต้องมาสอบไล่ความรู้ที่ดรงเรียนศรีธรรมราชแห่งเดียว มีตารางบอกจำนวนผู้เข้าสอบแต่ละ โรงเรียน และจำนวนที่สอบได้ และสอบตกไว้ด้วยทุกโรงในมณฑลนครศรีธรรมราช ว้นที่ 24 พฤษภาคม ร.ศ.129 ได้รายงานการศึกษาในมณฑลนครศรีธรรมราช ปรากฎว่าในเมืองนครศรีธรรมราช มีโรงเรียนใน บำรุง ดังนี้

ส่วนโรงเรียนนอกบำรุง คือ โรงเรียนที่เพิ่งจดตั้งขึ้นอีก 14 ตำบล เจ้าอาวาสกับนายตำบลและหมดประจำตำบลเป็นกรรมการ จัด ขึ้นและหาประโยชน์ให้แก่ครูโดยเรี่ยไรทุกเดือน มีจำนวน 15 โรง ใน ร.ศ.129 เมืองนครศรีธรรมราชทุกอำเภอมีโรงเรียนจำนวน 23 โรง ครั้น พ.ศ.2456 พระศิริธรรมมุนี นอกจากเป็นผู้ริเริ่มการจัดการศึกษาฝ่ายสามัญทั่วภาคใต้แล้ว ท่านยังตั้งโรงเรียนวิสามัญ ให้มีการ สอนวิชาช่างถมอันเป็นศิลปหัตถกรรมขึ้นที่วัดท่าโพธิ์ พ.ศ.2456 นับเป็นครั้งแรกในราชอาณาจักรโดยสละทรัพย์ส่วนตัวของท่านให้เป็น เงินเดือนครูเป็นเวลาหลายปี

ด้วยความมุ่งมั่นมานะพยายามที่จะให้กุลบุตรในเมืองต่างๆ ของมณฑลนครศรีธรรมราชและมณฑลปัตตานี ได้มีโอกาสศึกษาเล่า เรียนตามระบบการศึกษาใหม่ที่รัฐบาลจัดขึ้น ทำให้โรงเรียนระดับต่างๆ ได้ก่อกำเนิดขึ้นในอำเภอต่างๆ ตามลำดับ นับเป็นคุณูปการอัน สำคัญยิ่งที่พระศิริธรรมมุนี (ม่วง) ได้กระทำไว้ให้แก่ชาวปักษ์ใต้ ในขระเดียวกันพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ได้เลื่อนสมณศักดิ์แก่ พระศิริธรรมมุนี (ม่วง) เป็นลำดับ ดังนี้ วันที่ 25 มกราคม 2455 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เป็นที่พระเทพกวี สถิต ณ วัดท่าโพธิ์ มีนิตยภัต เดือนละ 26 บาท วันที่ 10 พฤศจิกายน 2455 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯเป็นที่พระธรรมโกศาจารย์ สถิต ณ วัดท่าโพธิ์ มีนิตยภัต เดือนละ 28 บาท วันที่ 9 พฤศจิกายน 2466 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เป็นที่พระรัตนธัชมุนี สถิต ณ วัดท่าโพธิ์ พระรัตนธัชมุนี (ม่วง) ได้มรณภาพด้วยโรคชรา เมื่อวันศุกร์ เดือนสิบ ขึ้น 13 ค่ำ ปีจอ ตรงกับวันที่ 21 กันยายน 2477 นับอายุ ได้ 82 ปี พรรษา 45 พรรษา