โรงเรียนเบญจมราชูทิศ โรงเรียนหลวงแห่งแรกของจังหวัดนครศรีธรรมราช พระรัตนธัชมุนี (ม่วง รตนธโช) ผู้อำนวยการ การศึกษามณฑลนครศรีธรรมราช และมณฑลปัตตานี ร่วมกับพระยาสุขุมนัยวินิต (ปั้น สุขุม) ข้าหลวงเทศาภิบาลในสมัยนั้น รับสนองพระราชดำริองค์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ก่อตั้งสถาบันการศึกษาแห่งนี้ขึ้น เมื่อวันที่ ๑ เมษายน ๒๔๔๑ (ร.ศ. ๑๑๗) เปิดสอน ณ วัดท่าโพธิ์วรวิหาร วัดอันเป็นที่สถิตย์ของพระรัตนธัชมุนี ได้ย้ายสถานที่ตั้ง และเปลี่ยนชื่อหลายครั้ง ครั้งหลังสุดย้ายเมื่อวันที่ ๑ มิถุนายน ๒๕๑๙ จากบริเวณหอพระสูง สนามหน้าเมือง ตำบลคลัง มาตั้ง ณ สี่แยกเบญจมราชูทิศ บ้านใสเจริญ เลขที่ ๑๕๙ ถนนนาพรุ - ท่าแพ ตำบลโพธิ์เสด็จ อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช ๘๐๐๐๐ อันเป็นที่ตั้งปัจจุบัน

ด้านการเรียนการสอนเริ่มเปิดสอนในระดับประถมศึกษาก่อนแล้วจึงขยายชั้นเรียนถึงระดับมัธยมศึกษา ครั้นเมื่อจำนวนนักเรียนเพิ่มขึ้นจึงย้ายแผนกประถมไปเรียน ณ วัดท่ามอญหรือวัดศรีทวีในปัจจุบัน นอกจากแผนกประถม และ มัธยมศึกษา ทางโรงเรียนยังเปิดสอนแผนกฝึกหัดครู ซึ่งเรียกในสมัยนั้นว่า โรงเรียนฝึกหัดครูมณฑล และมีโรงเรียนช่างถมอีกแผนกหนึ่งด้วย จึงเป็นเหตุให้สถานที่เรียนไม่พอ ทางโรงเรียนแก้ปัญหาโดยให้นักเรียนมัธยมปีที่ ๑ ไปเรียนที่วัดศรีทวี และวัดจันทาราม พ.ศ. ๒๔๖๘ แผนกฝึกหัดครูยกเลิกไป ส่วนโรงเรียนช่างถมแยกออกไปเป็น โรงเรียนศิลปหัตถกรรม หรือวิทยาลัยศิลปหัตถกรรมในปัจจุบัน

ในปีการศึกษา ๒๔๙๐ เริ่มเปิดเรียนในระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย เรียกว่าประโยคเตรียมอุดมศึกษา มี ๒ แผนก คือ แผนกอักษรศาสตร์ และแผนกวิทยาศาสตร์ เป็นแบบสหศึกษา เพราะในช่วงนั้นมีนักเรียนหญิงจากโรงเรียนกัลยาณีศรีธรรมราช เข้ามาเรียนสมทบด้วย พ.ศ. ๒๕๑๔ เข้าโครงการมัธยมแบบประสม ได้รับความช่วยเหลือทั้งทางด้านวัสดุอุปกรณ์ และการอบรมวิทยากรจากประเทศคานาดา พ.ศ. ๒๕๔๒ คือปีนี้โรงเรียนได้เปิดสอนภาคภาษาอังกฤษขึ้นอีกแผนกหนึ่ง ในระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น จำนวน ๓ กลุ่ม

โรงเรียนเบญจมราชูทิศ ได้พัฒนาทุกด้านมาตามลำดับ และได้เปลี่ยนชื่อหลายครั้ง จากเดิมคือโรงเรียนวัดท่าโพธิ์ เป็นโรงเรียนสุขุมาภิบาลวิทยา เป็นโรงเรียนศรีธรรมราช หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า โรงเรียนประจำจังหวัดนครศรีธรรมราช และเมื่อวันที่ ๒๐ ตุลาคม ๒๔๖๐ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามใหม่ว่า เบญจมราชูทิศ อันมีความหมายว่า อุทิศถวายเป็นพระราชกุศลแด่รัชกาลที่ ๕ อันเป็นนามที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน